از سوی شرکتهای آمریکایی؛ کدام خدمات هوش مصنوعی برای ایرانیان محدود شد معرفی جایگزین ها

به گزارش عاشق وب به نقل از مهر؛ با این وجود، توزیع جهانی دسترسی به این فناوری از الگوی یکسانی پیروی نمی کند و کاربران برخی کشورها، همچون ایران، به سبب تحریم های غرب با محدودیت های جغرافیایی و تجاری در استفاده از خدمات شرکتهای پیشرو مواجهند. این محدودیت ها علاوه بر دسترسی عمومی به ابزارهای هوش مصنوعی، امکان بهره برداری از زیرساخت های توسعه و رابط های برنامه نویسی را هم تحت تاثیر قرار می دهند.
بررسی سیاستهای رسمی شرکتهای فناوری بزرگ آمریکا، نشان میدهد ایران در لیست کشورهای پشتیبانی شده تعدادی از عرضه کننده های اصلی سرویس هوش مصنوعی قرار ندارد. این وضعیت در بستر تحریم های اقتصادی آمریکا، مقررات کنترل صادرات و سیاستهای مدیریت ریسک شرکت ها شکل گرفته است.

کدام خدمات هوش مصنوعی برای ایران محدود شده اند؟

با وجود امکان دسترسی عملی تعدادی کاربران مستقر در ایران به چت جی پی تی، جمهوری اسلامی ایران همچنان در لیست رسمی مناطق پشتیبانی شده اوپن ای آی قرار ندارد و مطابق سیاستهای اعلامی شرکت، استفاده از خدمات در مناطق خارج از این لیست می تواند با خطر تعلیق یا مسدودسازی حساب همراه باشد. مطابق مستندات این شرکت، استفاده از چت جی پی تی یا رابط برنامه نویسی اوپن ای آی از کشورهای پشتیبانی نشده می تواند به مسدودسازی یا تعلیق حساب منجر شود. همینطور استفاده از روشهای پرداخت متعلق به کشورهای خارج از لیست مجاز، محدودیت مستقلی برای دریافت خدمات بوجود می آورد. درنتیجه، مساله دسترسی کاربران ایرانی صرفا به اتصال به وبسایت محدود نیست و ثبت نام، پرداخت و استمرار استفاده را هم در بر می گیرد.
همچنین، شرکت آنتروپیک هم در لیست رسمی مناطق مجاز عرضه خدمات خود، ایران را پوشش نمی دهد. این محدودیت برای کلاد اهمیت ویژه ای دارد، چونکه خدمات آنتروپیک علاوه بر گفت و گوی عمومی، ابزارهای برنامه نویسی مانند کلاد کد و دسترسی توسعه دهندگان به مدلهای زبانی را شامل می شود. سیاست جدید این شرکت به تاریخ اجرای ۱۲ نوامبر ۲۰۲۶، دامنه محدودیت را حتی به برخی اشخاص حقوقی در رابطه با مناطق خارج از پشتیبانی هم گسترش می دهد.
در اکوسیستم گوگل هم ایران در لیست رسمی مناطق عرضه جمینای و «API» این مدل هوش مصنوعی قرار ندارد. اهمیت این محدودیت در آن است که خدمات هوش مصنوعی گوگل به ابزارهای توسعه نرم افزار، پردازش چندرسانه ای و خدمات ابری متصل هستند. از همین روی، محرومیت از دسترسی رسمی به این محصولات می تواند دامنه فعالیت توسعه دهندگان ایرانی را در بهره برداری از قابلیت های جدید هوش مصنوعی محدود کند.

نقش تحریمها در تشکیل محدودیت های دسترسی

تحلیل مبانی حقوقی این محدودیت ها نشان میدهد که تحریم های آمریکا، با وجود نقش برجسته در سیاستهای تجاری شرکتهای فناوری، ممنوعیتی مطلق برای عرضه تمامی خدمات دیجیتال به ایران ایجاد نکرده اند. با این وجود اصل وجود سیاستهای تحریمی شرکتهای فناوری را به احتیاط در زمینه ارائه ی خدمت به کاربران ایرانی واداشته است.
بر همین اساس، وزارت خزانه داری آمریکا در سپتامبر ۲۰۲۲ با اعطای مجوز عمومی «D-2» دامنه خدمات ارتباطی و نرم افزاری مجاز برای کاربران ایرانی را گسترش داد. این مجوز خدماتی مانند پیام رسانی، آموزش الکترونیکی، ترجمه ماشینی و برخی خدمات ابری مرتبط را پوشش می داد. در اصلاحات سال ۲۰۲۴ هم مقررات مندرج در بند 560.540 مجموعه ای از این مجوزها را تثبیت کرد. توضیحات رسمی دفتر کنترل دارایی های خارجی آمریکا (OFAC) تصریح می کند که خدمات ابری حائز شرایط، حتی در صورت دریافت هزینه، می توانند مشمول مجوز باشند. البته شمول هر خدمت به ماهیت فعالیت، طبقه بندی نرم افزار و شرایط مقرر در مقررات بستگی دارد.
بنابراین، برای تعیین علت عدم عرضه چت جی پی تی یا کلاد در ایران باید میان محدودیت های اجبار آور تحریمی، مقررات کنترل صادرات و سیاستهای احتیاطی شرکت ها تمایز قائل شد. وجود مجوزهای عمومی برای شرکتهای فناوری آمریکایی به مفهوم مجاز بودن خودکار عرضه تمامی خدمات هوش مصنوعی نیست، همانطور که عدم عرضه یک سرویس هم به تنهایی ممنوعیت قانونی آنرا اثبات نمی کند.

پیامدهای فناورانه و اقتصادی محدودیت ها

محدودیت دسترسی به هوش مصنوعی پیشرفته را باید فراتر از محرومیت کاربران از چند ابزار پرکاربرد ارزیابی کرد. در سطح فردی، این وضعیت می تواند راندمان محققان، برنامه نویسان و تولیدکنندگان محتوا را کم کند. در سطح بنگاهی هم فقدان دسترسی رسمی به «API»ها، امکان توسعه محصولات مبتنی بر مدلهای پیشرفته و یکپارچه سازی آنها با سامانه های سازمانی را دشوار می سازد.
مهم تر آن که استفاده از مسیرهای غیررسمی دسترسی، مخاطرات مستقلی بوجود می آورد. فقدان تضمین استمرار خدمت، احتمال تعلیق حساب و وابستگی بواسطه های خارجی می تواند پایداری فعالیت کسب و کارها را تحت تاثیر قرار دهد. برخی گزارشات انتشار یافته در رسانه های داخلی هم بر همین مساله تاکید کرده و وابستگی سازمانی به سرویسهای فاقد پشتیبانی رسمی را یکی از مخاطرات توسعه هوش مصنوعی در ایران معرفی می کنند.

جایگزین های فناورانه و مسیر کاهش وابستگی

در برابر این محدودیت ها، استفاده از مدلهای دارای وزن باز مانند «Qwen» و «DeepSeek» و «Llama» و «Gemma» می تواند قسمتی از نیازهای کاربران ایرانی را پوشش دهد. این مدلها، بسته به مجوز استفاده و امکانات سخت افزاری، قابلیت استقرار بر زیرساخت های مستقل را دارند. همینطور ابزارهایی مانند «Ollama» و «vLLM» هم امکان اجرای محلی یا عرضه خدمات مبتنی بر این مدلها را فراهم می کنند.
بااین حال، جایگزینی مدلهای تجاری پیشرفته با نمونه های قابل استقرار داخلی، مستلزم ارزیابی کیفیت پاسخ ها، توان پردازشی، هزینه نگهداری، امنیت داده و پشتیبانی از زبان فارسی است. همینطور دسترسی به فایل های مدل، مجوز بهره برداری و زیرساخت پردازشی باید مستقل از دسترسی به خدمات ابری تجاری بررسی شود.

جمع بندی

محدودیت دسترسی رسمی کاربران مستقر در ایران به خدمات پیشرفته هوش مصنوعی، یکی از جلوه های شکاف جغرافیایی در بهره مندی از فناوری های نوظهور است. این محدودیت ها در تعامل میان تحریم های آمریکا، مقررات صادراتی و سیاستهای تجاری شرکتهای فناوری شکل می گیرند و آثار آنها از کاربران فردی تا کسب وکارهای دانش بنیان توسعه می یابد.
در چنین شرایطی، توسعه زیرساخت های مستقل و استفاده از مدلهای قابل استقرار داخلی می تواند وابستگی به خدمات خارجی را کم کند. با این وجود، تحقق این هدف مستلزم سرمایه گذاری در توان پردازشی، ارزیابی تخصصی مدلها و ایجاد ظرفیت پایدار برای عرضه خدمات هوش مصنوعی است. سرانجام، مساله اصلی ایران صرفا دسترسی به چند چت بات مشهور نیست، بلکه حفظ امکان مشارکت مؤثر در زنجیره جهانی توسعه و بهره برداری از هوش مصنوعی شمرده می شود.

البته شمول هر خدمت به ماهیت فعالیت، طبقه بندی نرم افزار و شرایط مقرر در مقررات بستگی دارد. وجود مجوزهای عمومی برای شرکتهای فناوری آمریکایی به مفهوم مجاز بودن خودکار عرضه تمامی خدمات هوش مصنوعی نیست، همانطور که عدم عرضه یک سرویس هم به تنهایی ممنوعیت قانونی آن را اثبات نمی نماید. در سطح فردی، این وضعیت می تواند راندمان محققان، برنامه نویسان و تولیدکنندگان محتوا را بکاهد.

منبع: عاشق وب