سال سخت تنفسی آنفولانزا به شایع ترین بیماری ۱۴۰۴ تبدیل شد

الهه جعفرزاده: سال ۱۴۰۴ برای سیستم سلامت ایران با یک حقیقت آشنا اما پرقدرت همراه بود: بازگشت جدی آنفولانزا بعنوان شایع ترین بیماری تنفسی کشور. از اولین هشدارهای پاییزی تا اوج گرفتن آمار مبتلاشدن در زمستان، موج های پی درپی این ویروس سبب شد پزشکان بارها در رابطه با خطرات آن اخطار دهند.
آنفلوانزا که به طور معمول در ماه های سرد سال شیوع بیشتری پیدا می کند، سال قبل با تلفیقی از عوامل مختلف همچون سرعت بالای انتقال، هم زمانی با آلودگی هوا و کاهش رعایت پروتکلهای بهداشتی، به یکی از مهم ترین موضوعات سلامت عمومی تبدیل شد.
اولین هشدارها؛ ویروسی که آهسته آهسته بازگشت
طی واپسین روزهای تابستان و در آستانه آغاز سال تحصیلی در پاییز، اولین نشانه های افزایش موارد آنفولانزا در کشور دیده شد. پزشکان در رابطه با بازگشت موج بیماری اخطار می دادند و تاکید داشتند که این ویروس می تواند در مدت کوتاهی تعداد زیادی از افراد را درگیر کند.
معاون بهداشت وزارت بهداشت، در ایام نخست شهریورماه اخطار داد: بیماریهای تنفسی در پاییز شیوع بیشتری پیدا می کنند و آنفلوانزا یکی از شایع ترین آن هاست که هر سال نوع و سویه اش تغییر می کند. بهترین راه پیشگیری همچنان استفاده از ماسک، پرهیز از حضور در تجمعات، نرفتن کودکان بیمار به مدرسه، شستن مرتب دست ها و رعایت نکات بهداشتی است.
گروه هایی که همواره در اولویت واکسیناسیون قرار دارند/ زمان طلایی تزریق واکسن
یکی از مهم ترین سفارش های رایج پزشکان در طول موج بیماری و حتی قبل از شیوع آن، تزریق واکسن آنفولانزا برای گروههای پرخطر، شامل کودکان، سالمندان، بیماران قلبی و ریوی، زنان آبستن و کادر درمان، است. زمانی که واکسن آنفولانزا با ویروس آنفولانزا به چرخش در می آید، می تواند شانس مبتلاشدن به این ویروس را تا ۴۰ الی ۶۰ درصد کم کند.
واکسن آنفولانزا شهریور هرسال در داروخانه های کشور توزیع می شود و از مهرماه تا اسفندماه که بیماری آنفولانزا شایع است، می توان واکسن را تزریق کرد.
عبور از مرز هشدار؛ وقتی آمار مبتلاشدن بالا رفت
با گذشت چند هفته از آغاز پاییز، آمار مبتلاشدن به آنفولانزا در بعضی مناطق کشور به صورت قابل توجهی افزایش پیدا کرد. گزارش ها نشان می دادند که در بعضی استان ها میزان مبتلاشدن به ۲۰ درصد از موارد عفونت های تنفسی رسیده است.
بنا به اخبار پخش شده در اواخر آذرماه ۱۴۰۴، سهم آنفولانزا از کل عفونت های تنفسی ثبت شده به ۳۴ درصد رسید و میزان مبتلاشدن بیشتر از سه و نیم برابر آستانه اخطار گزارش شد.
با افزایش موارد ابتلا، توجه ها به مدارس و محیط های آموزشی نیز جلب شد. تماس نزدیک دانش آموزان در کلاس ها می توانست انتقال ویروس را تسریع کند و به این علت در بعضی استان ها تصمیم هایی برای تعطیلی مدارس گرفته شد.
وضعیت قرمز در سه ماه پایانی سال/ استان هایی که تا آخرین لحظه درگیر بیماری بودند
یافته های حاصل از نظام مراقبت غیر دیده وری حاکی از آنست که در هفته چهارم دی ماه، بیشتر استانهای کشور از موج آنفولانزا خارج شده بودند، اما همچنان درصد آنفلوانز در پنج استان، دو برابر آستانه اخطار بالا و یا بیشتر بود: استانهای آذربایجان شرقی، گلستان، کهگیلویه و بویراحمد، مازندران و گیلان.
هم چنین درصد مبتلاشدن به آنفولانزا در هفته پایانی بهمن ماه، در تهران و آبادان حدود ۱.۵ برابر آستانه اخطار بود.
بنابر اعلام وزارت بهداشت، تا هفته دوم اسفندماه، آنفولانزا با ۳.۷ درصد در رأس ویروس های تنفسی در گردش قرار داشت؛ بطوریکه ۹.۵ درصد از مراجعان سرپایی، دارای علایم شبه آنفولانزا بودند. این میزان در هفته سوم اسفندماه به ۱۰ درصد افزوده شد.
بر اساس داده های نظام مراقبت غیردیده وری آزمایشگاهی، در هفته سوم اسفندماه، درمجموع ۳۲۴۴ نمونه تنفسی در لابراتوار های مولکولی دانشگاه های علوم پزشکی کشور آزمایش شده که ۱۶۶ مورد آنفولانزا مثبت بوده که معادل ۵.۱ درصد است.
در این بازه، بیشترین درصد آنفلوانزای مثبت در استانهای گلستان و مرکزی (به ترتیب ۱۵.۲ و ۱۱.۲) و در رتبه بعدی استانهای مازندران و گیلان با ۹.۴ و ۸.۶ با درصد بود؛ که بالاتر از آستانه اخطار قرار داشتند.
ویژگی متفاوت ویروس آنفولانزا در سالی که گذشت
یکی از نکاتی که پزشکان بر آن تاکید داشتند، سرعت بالای انتقال ویروس بود؛ که خیلی از بیماران در مدت کوتاهی بعد از تماس با فرد مبتلا، علایم بیماری را تجربه می کردند. نکته دوم، ایمنی گریز بودن ویروس بود؛ که واکسن های موجود مصونیت کاملی در مقابل عامل بیماری زا نداشتند؛ اما با این حال، سفارش به دریافت واکسن همواره مطرح بود.
هم زمانی آنفولانزا و آلودگی هوا
یکی از عوامل تشدیدکننده موج آنفولانزا در سال ۱۴۰۴، هم زمانی انتشار ویروس با آلودگی هوا بود؛ موضوعی که پزشکان بارها در رابطه با آن اخطار دادند.
هم زمانی موج آلودگی هوا با گردش گسترده سویه جدید آنفلوانزای نوع A بر پیچیدگی وضعیت در فصل پاییز افزود. چرایی امر هم واضح است: آلاینده هایی مانند ذرات معلق PM۲.۵ و PM۱۰ با تضعیف سیستم تنفسی، التهاب ریه و کاهش عملکرد سیستم ایمنی، بدن را در مقابل ویروس هایی مانند H۳N۲ لطمه پذیرتر می کنند. با این حال مطالعات مختلف جهانی نشان داده اند که آلودگی شدید هوا می تواند احتمال بستری و مرگ ناشی از آنفولانزا را تا ۱۵ تا ۳۰ درصد افزایش دهد. علت این مساله کاهش ظرفیت ریه، تشدید التهاب و فراهم شدن شرایط برای پیشرفت سریع عفونت است.
عوارض خطرناک؛ از مشکلات تنفسی تا سکته و مرگ
آنفلوانزای فصلی بااینکه معمولاً بعنوان یک بیماری خفیف تلقی می شود اما همچنان یکی از علل مهم مرگ ومیر به حساب می آید و در موارد شدید می تواند به عوارض مرگباری همچون ذات الریه، سکته مغزی و حمله قلبی منجر شود.
پایگاه اطلاعات پروژه آماری «Our World in Data» مستقر در انگلیس در این زمینه می گوید: «بر اساس تخمین محققان علوم پزشکی، آنفلوانزای فصلی هر ساله موجب حدود ۴۰۰ هزار مرگ ناشی از بیماری تنفسی و ۳۰۰ هزار مرگ در رابطه با بیماری قلبی عروقی در سراسر دنیا می شود.»
به گفته ی علیرضا رئیسی، معاون وزیر بهداشت: «از ابتدای موج بیماری تا اواخر پاییز ۱۴۰۴، حدود ۱۱۰ تا ۱۱۵ مورد فوت منتسب به آنفولانزا در کشور گزارش شد که عمده این موارد مربوط به سالمندان و افراد دارای بیماریهای زمینه ای همچون بیماریهای مزمن، نقص ایمنی، سرطان و بیماریهای تنفسی بوده است.»
نگرانی از یک اپیدمی گسترده/ کرونا برگشته بود؟
در طول هشدارهای اولیه، توجه ها به سویه های خطرناک ویروس آنفولانزا جلب شد؛ که برخی انواع آن سابقه ایجاد پاندمی های مرگبار را داشته اند و رصد مداوم در این مورد لازم است.
قبل تر سیدعلیرضا ناجی، ویروس شناس، به خبرآنلاین گفته بود که: «بیشترین گونه ای که از نوع آنفلوانزای A در نحیط گردش داشت، H۱N۱ بود و در مجموع جمعیت ها نسبت به گونه تازه تر H۳N۲ ایمنی خاصی نداشتند. بازگشت این سویه و تغییرات جدیدی که در آن رخداده بود، یکی از علل افزایش نرخ مبتلاشدن به آنفولانزا محسوب می شد.»
اگرچه مقامات وزارت بهداشت در گزارش های خود سهم عمده ی ابتلاها و مرگ ومیرها را به سبب شیوع سویه ی جدیدی از ویروس آنفولانزا می دانستند، اما زمزمه هایی هم در رابطه با شیوع مجدد ویروس کشنده کرونا شنیده می شد؛ البته شاید یکی از دلیلهای این گمانه زنی نبود آمارها و اطلاعات دقیق تر از وضع موجود بود. حمید سوری، استاد اپیدمیولوژی و مدرس بین المللی سلامت، در این زمینه به خبرآنلاین اظهار داشته بود: «گزارش فوت ده ها نفر از هموطنان که توسط وزارت بهداشت اعلام شده، نگرانی ها در مورد بازگشت اپیدمی تهدیدکننده دیگری را شدت بخشیده است. با عنایت به توزیع جمعیتی مبتلایان، وجود آنفولانزا A قطعی به نظر می آید، اما با عنایت به عدم نظام مراقبت ژنومیک در ایران، می توان ادعا کرد که تمامی موارد مبتلاشدن یا مرگ ناشی از کرونا نیست؟»
هرچند شرایط کشور در سال ۱۴۰۴ بسمت یک اپیدمی یا پاندمی پیش نرفت، اما یادآوری تجربه های گذشته سبب شد حساسیت ها نسبت به افزایش موارد مبتلاشدن جدی تر شود.